Stond in de boekenbijlage van NRC Handelsblad op 28 decemer 2009. Met de volgende intro: Geen PvdA- kopstuk liet na het afgelopen jaar een boek te publiceren. Wat onthult de stapel over de partij?

Tijdens een verkiezingsdebat beet Pim Fortuyn een concurrent toe: ”Uw pennevruchten zijn mínímáál!” Toeval of niet, maar sinds de verkiezingen die op dat debat volgden, zijn politici als bezetenen gaan schrijven. Partijleiders van Balkenende tot Bos, van Rouvoet tot Halsema, ze publiceerden allemaal hun eigen kijk op de samenleving.

In de recente oogst aan politieke boeken valt vooral het grote aantal sociaal-democraten op dat in boekvorm aanklaagt, verantwoording aflegt of richting aan het debat probeert te geven. In het voorbije jaar deed Ella Vogelaar (of eigenlijk haar man Onno Bosma) verslag van haar ministerschap, Ruud Koole van zijn partijvoorzitterschap en bundelden Jacques Wallage en Job Cohen lezingen en beschouwingen.

In datzelfde jaar is de aanhang van de PvdA in de peilingen gedaald tot een magere 13 procent van het electoraat. Drie jaar geleden kwam de partij bij gemeenteraadsverkiezingen nog als grootste uit de bus, met een kiezersgunst die 5 procent hoger lag dan die van nummer twee, het CDA. Het logische gevolg van zo”n groot verval: onrust in de tent, over koers, strategie en gezichtsbepalende personen. En natuurlijk over de toekomst van de sociaal- democratie, de politieke ideologie waaraan de PvdA haar historische plek in het Nederlandse politieke landschap ontleent en die niet alleen hier, maar ook internationaal, snel verliest aan electorale aantrekkingskracht.

 Het maakt de vraag onvermijdelijk of deze boeken een bijdrage leveren aan het denken over die toekomst. Dat zou mooi zijn, want dat denken speelt zich momenteel voornamelijk af in de coulissen van de partij. De partijleiding heeft immers bedacht dat een levendige interne discussie de stemmen niet terughaalt. Partijleider Wouter Bos illustreerde dat standpunt wellicht het best met zijn woedende reactie, eind november, op een interessant artikel dat Kamerlid Paul Tang schreef, voor de denktank Waterland.

Tang schreef over de moeilijkheden waarvoor een individualiserende samenleving de sociaal-democratie stelt. Door „Amerikanisering” regeert de gedachte dat succes eerst en vooral eigen verdienste is, wat zorgt voor rancune onder grote groepen in de samenleving. Zijn conclusie: sociaal-democraten hebben geen reden voor optimisme. Gevraagd om een reactie, brieste Bos: “Dat soort PvdA’ers moet zijn mond houden.”

Opvallend, die reactie: een dag eerder had Bos het boek van  Koole nog „schitterend” genoemd. Dat was ruiterlijk, omdat hij bij Koole naar voren komt als een controlfreak die een lage dunk heeft van de eigen partij. De leider speelde publiekelijk met de gedachte de PvdA op te heffen en in „een pijnlijk gesprek” vertelde hij Koole dat de partij weleens zijn grootste vijand zou kunnen zijn. 

Koole haalt nog meer  interessants uit de 25 notitieblokken die hij in zijn voorzittersjaren volkrabbelde. Alles over de politiek met een kleine p, met precieze aantekeningen over wie wie belde, waarom en op welk moment. Dat maakt het boek relevant voor wie wil weten hoe hoofdrolspelers in de partij omgingen met allerlei affaires, zoals het vrijwillige vertrek van Hirsi Ali of het gedwongen vertrek van de Amsterdamse wethouder Oudkerk. Anders dan in zijn wetenschappelijke artikelen heeft Koole, hoogleraar politicologie, in dit boek alleen tussen de regels aandacht voor ideologie en voor de vraag hoe het denken binnen de partij zich in de jaren sinds Fortuyn ontwikkelde.

Hij concludeert dat idealen van emancipatie en solidariteit nog altijd „hard nodig” zijn, maar minder makkelijk over het voetlicht zijn te brengen in een tijd waarin geen ruimte is voor „nuances” en „begrip voor de complexiteit van de politiek”.

Ook bij Vogelaar staat de onderlinge omgang tussen kopstukken centraal, met snel oplaaiende en soms even snel verdwijnende controverses en wrijvingen. Terugkijkend valt op dat we uit haar boek over de sociaal-democratie niet meer te weten komen dan dat zíj die belichaamt, meer dan haar vijanden. De lezer tast in het duister over Vogelaars positie in discussies zoals Tang die wil voeren, met vragen als: moet de sociaal-democratie de strijd voeren tegen de nationaal-individualisten? En zo ja, dan vooral tegen dat nationalisme? Of tegen het individualisme?

Voor gedachten over de toekomst van de sociaal-democratie moet je ook bij Wallage een vergrootglas inzetten. Hij concentreert zich liever op kwesties waar hij als politicus en bestuurder mee worstelde. Zoals integratie. Als hij de lezer in Plaats van bestemming één ding wil inpeperen, dan is het wel dat hij, ondanks maatschappelijke tegenwind, trouw bleef aan de gedachte dat integratie pas succesvol kan verlopen als immigranten een eigen identiteit bewaren. Wie niet weet wie hij is, kan niets worden. Zeker geen Nederlander.

Ook in zijn gedachten over onderwijs blijkt Wallage een volhouder. Hij toont zich daarin in alles het soort bestuurder dat partijgenoot Jeroen Dijsselbloem met zijn parlementaire commissie onderwijsvernieuwingen over de hekel heeft gehaald. Volgens Wallage was er niets mis met het beleid van de afgelopen decennia. Probleem was slechts dat het onderwijs „beleidsresistent” bleek. Lees: de schoolbesturen, juffen en leraren luisterden niet.

Wie kwaad wil, kan in deze term – „beleidsresistent” - een symbool zien van de bestuurlijke arrogantie die komt met de gedachte dat de eigen goede intenties altijd leiden tot verbetering, zelfs als die op de werkvloer verkeerd uitpakken. En over de sociaal-democratie? Achteloos laat Wallage weten dat de PvdA waarschijnlijk steeds minder „de drager” is van de sociaal-democratische traditie. De partij is „met een heroriëntatie” bezig en zoekt het midden. Niets mis mee, schrijft Wallage. Maar waar die koers toe leidt en hoe die zich verhoudt tot  uitgangspunten die Wallage eerder in zijn leven uitdroeg, blijft onduidelijk. Als er maar „verscheidenheid” en „nuance” overblijft, zegt hij, zonder welke de „humaniteit” - niets minder - het niet kan stellen. Vorm is bij Wallage doel geworden.
En dan Job Cohen, de man die in 2003 op verzoek van Bos kandidaat-premier was. Het elftal lezingen dat hij samenbracht in Binden vormt de theoretische onderbouwing van zijn opdracht „de boel bij elkaar” te houden. De sociaal-democratie zal daarvoor „nieuwe evenwichten moeten zoeken” en een „eigen agenda rond thema”s als solidariteit en tolerantie moeten maken”. Die agenda? Als het aan Cohen ligt: meer doen aan toezicht en handhaving van regels. „Erken het meningsverschil”, maar houd je streng aan de regels van de rechtsstaat die de sociaal-democraat meer moet inzetten als wervend uitgangspunt van het denken. Dat heeft Cohen zelf zo geleerd in de laatste jaren.

Zijn analyse van het probleem is dezelfde, opvallend genoeg, als die van Paul Tang, en dominant onder de kopstukken van de partij. De analyse luidt: de sociaal-democratie lijdt onder het eigen succes. Door de emancipatie van de burger werd het idee gemeengoed dat iedereen succes én falen aan zichzelf te danken heeft. Solidariteit staat daardoor onder druk, de aantrekkingskracht van het „oude verhaal van solidariteit door emancipatie” (Tang) is geminimaliseerd. De vraag is dan: hoe verhoudt de sociaal-democraat zich tot deze ontwikkeling? Buigt hij mee, of zet hij zich ertegen af? Bezingt of bestrijdt hij de meritocratie?

Een afvallige PvdA”er, oud-minister Marcel van Dam, strijdt ( in dit boek, maar ook in vele columns en een documentaire) tegen de succesthese van Cohen en consorten. De PvdA lijdt helemaal niet onder succes want daarvan is geen sprake, zegt hij. Er ís helemaal geen meritocratie. Erger, de minima zijn er in de afgelopen decennia niet op vooruitgegaan, ondanks economische groei en kabinetten waarvan de PvdA deel uitmaakte. Wat heeft gewonnen, is alleen de illusie van een meritocratie; de gedachte dat falen en succes aan eigen inspanning zijn te wijten.

Wijst Van Dam dan de weg? Nee, daarvoor is zijn boek al te zeer doorspekt met onjuistheden  en is er te veel aan te merken op de wijze waarop hij cijfers presenteert. Ook lijkt het niet zinvol om de beschaving van een land af te meten aan het percentage van het bruto binnenlands product dat gaat naar sociale bescherming, zoals Van Dam doet. Alsof het aantal inactieven in een samenleving graadmeter is voor welzijn en geluk.

Maar aan zijn bijdrage was wel behoefte. Van Dam is een politicus in ruste die vanuit zijn  villa op de Veluwe de sociaal- democraten van de PvdA uitdaagt door  de vraag op tafel te leggen: is het waar, brokkelt de gemeenschap af door een gebrek aan sociale politiek? Of hebben Bos en consorten gelijk, en kunnen burgers zich juist makkelijker „aan hun ketenen ontrukken” als ze minder afhankelijk zijn van de overheid? En hoe groot is dus de rol die toeval speelt - en mag spelen - in het leven van een Nederlands burger?

In de boeken die PvdA”ers in 2009 schreven, is deze toverformule - het succes van de sociaal-democratie – de mantra waarmee de auteurs de problemen van de sociaal-democratie negeren of verhullen. Een uitdager als Van Dam krijgt daardoor geen serieuze repliek, alleen gescheld. Minister Plasterk noemde hem al „een demagoog” en Kamerlid Samson sprak van „de Nederlandse Michael Moore”.

Dat is jammer, want je moet Van Dam nageven: ideologisch is zijn verhaal wel. En meer politiek met een grote p kan de sociaal-democratie wel gebruiken. Een voorspelling: het zou zomaar kunnen dat als één van de huidige PvdA-kopstukken in staat blijkt wél een visionair tegenbetoog te schrijven, de ergste malaise in de partij voorbij is. En dan maar hopen dat Bos niet weer de gordijnen in vliegt.

http://www.nrcboeken.nl/nieuws/voetbaloorlog-in-een-stadspark

http://www.nrc.nl/binnenland/article2124254.ece/Hero_Brinkman_bloedfanatiek_en_altijd_in_de_aanval

Intro:

Voor de Amerikaanse anarchist Richard Kempton is Nederland nog altijd een baken van licht. Hij  hoopt dat zijn boek over Provo meehelpt aan het einde van het gejammer over de huidige staat van het land. ‘Juist de beweging die de Nederlandse samenleving moedwillig ontwrichtte, kan misschien nu zorgen voor een sprankje trots op die samenleving.’

Tekst: Geen Nederlander durft het nog: Nederland bewieroken als ‘tolerant’, ‘open’ en ‘betrouwbaar’. In het buitenland gebeurt het nog wel. De Amerikaanse anarchist en gepensioneerde bibliothecaris Richard Kempton doet het bijvoorbeeld in zijn onlangs gepubliceerde boek Provo. Amsterdam’s Anarchist Revolt, het resultaat van een jarenlange studie naar de Provo-beweging.

Zelf keek ik al jaren uit naar de eindversie van de tekst. Want toen ik Kempton twintig jaar geleden voor het eerst ontmoette, vertelde hij er al over. Dat was in San Francisco. Kemptons fascinatie voor de Nederlandse provobeweging vond ik destijds opmerkelijk, omdat ik, zestien jaar, in de zonnige ambiance van Californië juist vol was van Amerika, niet van Nederland. Bovendien was San Francisco de plaats die zelf een minstens even roemrucht jaren zestig verleden had als het ‘magisch centrum’ in Amsterdam. Dat bevestigde Kempton en trots leidde hij me rond in dat ‘andere Amerika’, dat met enig speuren altijd weer groter lijkt dan vaak gedacht. Er bleek in die dagen zelfs een trotskistische boekhandel in San Fransisco. De klanten ervan werden geacht net zo neerbuigend te praten over de neo-marxistische boekhandel aan de andere kant van de stad als de eigenaar.

Wandelend van gebouwen die ooit dienst hadden gedaan als Californisch anarcho-syndicalistisch bolwerk, naar woonhuizen van voor mij volstrekt onbekende Steinbeckadepten, hield Kempton niet op te praten over zijn ervaringen, jaren eerder, in Amsterdam, over Nederlandse woorden, Nederlandse gebruiken – althans in zijn ogen – en de voorhoedepositie van een land dat hem niet alleen zijn grote liefde had geschonken, maar ook hernieuwde hoop in de mensheid. No less.

Geïntrigeerd geraakt door deze Amerikaanse Provofan, bracht ik twee jaar later een zonnige kerst bij hem en zijn Nederlandse vrouw door. Ik kwam er in aanraking met een fenomeen dat de historicus James Kennedy vele jaren later mooi zou verwoorden, ondermeer in het artikel ‘radicale bekeringen’. Kennedy is een aanzienlijk bekendere Amerikaanse Nederlandwatcher dan Kempton, en van andere politieke snit, maar ook getrouwd met een Nederlandse vrouw. In een poging Nederlanders hun eigen zucht tot consensusvorming uit te leggen, de ‘radicale bekeringen’ uit de titel van het artikel, vertelt Kennedy dat het in Amerika veel gewoner is om je standvastig en voor altijd te wentelen in de principes van de eigen subcultuur, al is die cultuur hopeloos uit de mode. Terwijl in Nederland ‘de beschermers van de oude orde [...] hun oude principes overboord gooien en de nieuwe ideeën in hun armen sluiten’, zoals Kennedy schrijft, is het in Amerika niet ongewoon om je met enkele gelijkgestemden terug te trekken op een eiland van het eigen gelijk, in een zee van tegenstand. Daarom kom je zelfs vandaag de dag in Amerika hippies tegen. Ze zijn oud en stakkerig, net als hun felgekleurde Volkswagenbusjes met vlinderstickers. Maar ze zijn er wel, en ze peinzen er niet over de zaak te verraden door zich aan te passen aan nieuwe modes en inzichten.

Ook Richard Kempton zat  in 1989 op zo’n eiland. Terwijl we samen naar een van de laatste bioscopen in San Francisco reden waar films werden vertoond die zijn veertienjarige dochter ‘smerig’ noemde, hijzelf ‘libertair’ en de goegemeente ‘softporno’ (later zou RTL deze films nog jarenlang uitzenden in nachtelijke uren), vroeg ik hem of hij dacht dat de sfeer uit de late jaren zestig Amerika ooit opnieuw zou aandoen. Ja, zei hij, daarvan was hij overtuigd. Al is het tijdsgewricht nu materialistisch, legde hij uit, over een jaar of tien zou alles weer anders zijn. ‘Het progressieve levensgevoel is volgens Kempton’, zo staat in mijn aantekeningenboekje van die tijd, ‘evengoed onderhevig aan conjuncturele golven als de groei van de kapitalistische economie’.

Creatieve energie

Denkt hij dat nog steeds? De uitgever, Autonomedia, lijkt de conjuncturele opgang van het progressieve levensgevoel met Kemptons 158 pagina’s tellende studie in elk geval een handje te willen helpen. Volgens de cover gaat het hier namelijk niet louter om een samenvatting voor een Engelstalig publiek van de gebeurtenissen rond een Nederlandse fenomeen uit de tegenbeweging, maar om een poging om ‘hedendaagse lezers te inspireren met de ervaringen en experimenten van Provo’. De hoop van Autonomedia, uitgever van anarchistische, poststructuralistische en neo-marxistische boeken, is zelfs dat lezers dankzij het boek ‘strategieën’ ontwikkelen. Deze ‘bijdrage aan onze geheime geschiedenis van onderen’ moet zorgen ‘voor een connectie tussen verleden en heden’, aldus het voorwoord, opdat ze ‘besmettelijk blijkt en anderen infecteert met de drang om Provo’s leiding te volgen.’ Zowel dat ‘geheime’ als de hoop op ‘besmetting’ zegt iets over de politieke ernst waarmee de marginale, maar in absolute aantallen niet geringe extreme linkervleugel in Amerika opereert.

Maar Kempton is zelf aanzienlijk minder ernstig dan zijn uitgever. Op bezoek in Amsterdam, op een mooie julimorgen van dit jaar, vertelt hij in een zelfrelativerend betoog vol kwinkslagen over zijn worstelingen met ‘de mensen van de uitgeverij’ en de bloedernstige afnemers van hun producten. Die denken volgens hem Hegeliaans. ‘Via these en antithese heeft de geschiedenis voor hen doel en bestemming. Aanvankelijk kenden ze Provo helemaal niet, maar vanaf het moment dat ze een eerdere versie van mijn boek hadden gelezen, wisten ze zeker dat dit fenomeen onderdeel moest zijn van het grote plan waarvan de geschiedenis is doortrokken. Daarom heb ik ook hoofdstukken moeten toevoegen over de relatie van Provo met de Franse situationisten, over Provo in België, over de betekenis van Sartres opvattingen voor een revolutionaire groep als Provo, en zo meer. Toch heb ik ondanks de druk van de uitgever proberen vast te houden aan mijn nadruk op de esthetische kracht van de Provo-manifesties.’

Kemptons liefde voor Provo betreft vooral ‘het poëtische taalgebruik’, de ‘creatieve energie’. Kempton: ‘Het was een groot kunstwerk dat, zoals grote kunst betaamt, eenmalig was, niet te herhalen, en anders dan links Amerika misschien denkt, ook te bewonderen los van welke hedendaagse wereldwijde ontwikkeling ook. Want al was Provo onderdeel van een internationale tegenbeweging uit een bepaalde periode in de geschiedenis van de mensheid, ze verdient meer te zijn dan een voetnoot bij de internationale gebeurtenissen van de jaren zestig.’

Klaas komt

Richard Kempton werd in 1935 geboren uit joodse ouders in Los Angeles. Hij studeerde Semitische talen aan de universiteit van Berkeley, bij San Fransisco. Dat was nog voordat het instituut uitgroeide tot het centrum van de ‘flower power’, een hippie-beweging die haar naam dankte aan het lukraak planten, als daad van burgerlijke ongehoorzaamheid, van bloemen op naargeestige parkeerterreinen. Als zesentwintigjarige bracht Kempton tijd door in Parijs, om daar Frans te studeren. In datzelfde jaar, 1961, ontmoette hij de Nederlandse Suzanne Gerson, in Joegoslavië. Ze waren beiden vrijwilliger in een werkkamp, georganiseerd door de toenmalige regering van Tito. Suzanne Gerson was de dochter van twee Duitsers die zich in de jaren dertig in Nederland verstigden – haar joodse vader groeide uit tot een van de meest gezaghebbende Rembrandtkenners van Nederland. Kempton en Gerson trouwden in het stadhuis van Den Haag.

In Berkeley schreef Gerson daarna voor een klas ‘linguistic anthropology’ een scriptie over het taalgebruik van Provo. Het onderwerp fascineerde haar man mateloos. Dat blijkt ook uit het boek, waarin Kempton meermalen benadrukt dat de ondoorgrondelijkheid van het Nederlands ervoor heeft gezorgd dat Provo internationaal niet de positie heeft gekregen, en pioniersreputatie, die de beweging volgens hem verdient. In het boek citeert hij ook graag zinnen in het Nederlands, een taal waarin hij kan lezen, niet praten.

Als dertiger bezocht Kempton enkele keren een happening van Robert Jasper Grootveld bij het Lieverdje in Amsterdam. Hij kan er nog eindeloos over vertellen. Net als over de ludieke teksten van de Provo’s. Alsof hij het nog nooit eerder aan iemand heeft verteld, neemt hij nog eens de actie ‘Klaas komt’ door, de tekst die plotseling overal in de stad opdook. Dat Claus von Amsberg uiteindelijk zou komen, een toevalligheid waar vooral Mulisch veel van heeft gemaakt, vindt Kempton ook nu nog van een prachtige schoonheid. Gestelde vragen brengen hem in zijn enthousiasme niet van de wijs, maar dat kan ook te maken hebben met de doofheid die hem in de laatste twintig jaar steeds hardnekkiger kwelt.

Zijn breedsprakigheid moet hem ook parten hebben gespeeld bij de voltooiing van zijn manuscript. Hij heeft er lang over gedaan en zijn uitgever noemde een eerdere versie een ‘uncut gem’, wat niet vriendelijk was bedoeld. Toch is het eindresultaat opvallend overzichtelijk en zeker niet te lang. Het bevat een vrij feitelijke, chronologische reconstructie van de gebeurtenissen uit de midden jaren zestig, met veel aandacht voor de happenings van Grootveld, de rellen voor het oude gebouw van De Telegraaf en het huwelijk van koningin Beatrix in 1966.

Gidsland

Kemptons typisch Amerikaanse zelfverzekerde houding over de overtuigingskracht van de eigen idealen zorgde lange tijd voor enige spanningen in het gezin Kempton. Zijn Nederlandse vrouw was meer dan hij meegegaan met de tijd en kon haar ergernis over Kemptons versteende maatschappijvisie niet altijd verhullen. Inmiddels is zij overleden. Kempton is 73 en denkt ook genuanceerder over de huidige zeggingskracht van een historisch fenomeen als Provo. De beweging vormde een levend kunstwerk dat net als alle grote kunst moeilijk valt te herhalen. Zelfs ‘het levensgevoel’ dat erbij hoorde, zal wellicht niet meer terugkeren. Dingen gaan voorbij. Ik herinner hem aan zijn uitspraak uit 1989. ‘The frames of reference’ zijn veranderd, antwoord hij, in de hele wereld.

Kempton lijdt niet onder dat inzicht. Hij blijkt nog altijd verliefd op het land van zijn overleden vrouw. Natuurlijk heeft hij gehoord over de recente discussies in Nederland over ‘islamificering’, dubbele nationaliteiten, en het verlangen van opeenvolgende regeringen om immigranten te vernederlandsen.  Hij moet er een beetje om lachen. Hij is toch al in een uitstekend humeur, omdat hij die ochtend twee exemplaren van zijn boek heeft zien staan op een boekenplank in Scheltema, de boekhandel aan het Amsterdamse Koningsplein. Hij fantaseert wat het boek met Nederlandse lezers kan doen. Want al levert het historici geen nieuwe inzichten op bij hun pogingen de gebeurtenissen van de Provo-beweging te reconstrueren, ook Kempton erkent dat wel, toch is het een fascinerend document. Door de projectie van de auteur laat het iets zien van de fascinatie voor Nederland zoals die ook nu nog bestaat in progressieve kringen in de rest van de wereld, in het bijzonder in Amerika. Nederland als baken, wellicht zelfs gidsland, in een tijd dat de inwoners zelf hopeloos met elkaar overhoop liggen over vragen van reconstructie, behoud, identiteit en afbakening.

Kempton wil graag nog een stap verder gaan, want alleen ‘fascinerend’ is voor hem niet genoeg. ‘Misschien kan het jullie enige zelfwaardering teruggeven.’

Dat brengt het gesprek op de politieke ‘beweging’ Trots op Nederland, van het voormalige PSP-lid,  gewezen gevangenisdirectrice en minister van Integratie Rita Verdonk. Haar stemmers blijken uit een recente peiling minder trots op Nederland dan hun landgenoten. ‘Het zou mij niets verbazen’, zegt Kempton, ‘als juist zij die zich verdiepen in een beweging die de Nederlandse samenleving moedwillig en spelenderwijs wilden ontwrichten, daardoor juist weer enige trots op die samenleving terugvinden.’

]]> http://pietervanos.wordpress.com/2008/08/26/trots-op-anti-nederland/feed/ 0 pietervanos http://pietervanos.wordpress.com/2008/07/05/joseph-stiglitz-interview-in-vrij-nederland/ http://pietervanos.wordpress.com/2008/07/05/joseph-stiglitz-interview-in-vrij-nederland/#comments Sat, 05 Jul 2008 17:54:18 +0000 pietervanos http://pietervanos.wordpress.com/?p=86 ]]> Geplaatst in Vrij Nederland van 5 juli 2008

Intro: Nobelprijswinnaar voor economie Joseph Stiglitz heeft de kosten voor de oorlog in Irak op meer dan drie biljoen geschat in een boek vol getallen en rekenmethoden. Een saai maar belangrijk boek. ‘Het is een schande dat wij het moesten schrijven.’

Tekst:
‘De afgelopen honderd jaar heeft de mensheid vooruitgang geboekt. Echt, je kunt zeggen dat we over het algemeen humaner zijn geworden. Toch is die vooruitgang geen natuurwet. Ik vrees dat de neergang inmiddels is ingezet in Amerika.’

In een gesprek met Joseph Stiglitz over zijn recente boek over de kosten van de oorlog in Irak, komen de grote statements als vanzelf. Het is de grote kracht van de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar die sinds zijn boek Globalisation and its Discontents overal volle zalen trekt. Stiglitz, zo zeggen de liefhebbers van zijn werk, benadrukt telkens de inherent politieke aard van de economische wetenschap. En dat is zinvol, zeggen zij, omdat de studie naar de efficiënte verdeling van middelen politiek is.

Ook in dit gesprek stelt hij die liefhebbers niet teleur. ‘Het centrale uitgangspunt,’ om nog een voorbeeld van een van zijn boude beweringen te geven, ‘het uitgangspunt van bijna al het onderzoek dat economen verrichten, is onjuist.’ En de politieke implicatie van die uitspraak volgt niet veel later: ‘Door welbegrepen eigenbelang gestuurd gedrag van individuen leidt eigenlijk bijna nooit tot maatschappelijk wenselijke uitkomsten. Dat weten we. En toch blijven economen dat maar beweren.’

Daar zijn een paar redenen voor. Ten eerste is het simpel om de zaken op deze manier uit te leggen. Private vices, public benefits; het is een helder uitgangspunt waarmee je leken en dus politici aan je kant krijgt. Ten tweede past het goed bij een bestaande politieke agenda. Met andere woorden: het komt de bezittende klasse goed uit, want met zo min mogelijk inmenging van de overheid denken zij te winnen in het spel om de verdeling van het kapitaal. Bovendien werken zwart-wittegenstellingen goed in de politieke ideologie waar dit vrijemarktdenken toe heeft geleid.

Dat zwart-witdenken leidde ondermeer tot het idee van een hellend vlak: als je in het ene particuliere geval voor overheidsinmenging kiest, dan vergroot dat de geneigdheid om in het volgende particuliere geval opnieuw voor overheidsingrijpen te kiezen. Daardoor komen we uiteindelijk in een staat van slavernij.

Dit is de kern van A Road to Serfdom (1944) van Friedrich Hayek (Oostenrijkse winnaar van de Nobelprijs voor economie, PvO). Telkens als je kiest voor een marktinterventie, hoe klein ook, sta je in de grote strijd voor vrijheid aan de verkeerde kant van de streep. Dat is een absurd argument. Er zijn voorbeelden te over van samenlevingen waar ze een tussenweg hebben gekozen. Omdat in een goed werkende democratie de politiek telkens opnieuw kan bekijken of een beslissing tot interventie de gewenste uitkomsten heeft of niet. Alleen verblinde ideologen zien zoiets niet.’

De ‘onjuiste’ uitgangspunten van ‘het merendeel van het economisch onderzoek’ hebben volgens Stiglitz via de invloed van vrijemarktideologen een uiterst kwalijk effect op het morele gehalte van de samenleving. Het legitimeert volgens hem egoïstisch gedrag. En van daar is het voor Stiglitz maar een kleine stap om bij die vermeende neergang van de mensheid uit te komen: ‘Wij Amerikanen hebben traditioneel de neiging, dankzij onze glorieuze geschiedenis, om ons eigen land als baken van democratie en mensenrechten te zien. Maar we moeten toch erkennen dat we op dat gebied Europa inmiddels voor hebben gelaten. Wij hebben de doodstraf, we martelen, we laten onze regering wegkomen met leugen na leugen, oude rechtsregels als “onschuldig, totdat anders bewezen” zijn niet vanzelfsprekend meer. En zo kan ik nog een tijdje doorgaan.’

Stelligheid
Stiglitz’ critici ergeren zich aan zijn grote beweringen. En de stelligheid waarmee hij ze verkondigt, die grenst aan het arrogante. Toen Stiglitz afscheid nam als hoogste econoom bij de Wereldbank met een boek waarin hij vernietigend uithaalde naar het IMF, zei de eveneens gerenommeerde econoom Kenneth Rogoff, destijds hoogste econoom bij het Internationaal Monetair Fonds, tegen hem: ‘Ik heb niet één enkel geval gevonden waarin jij, Joe Stiglitz, toegeeft dat je het ook zelfs maar een heel klein beetje verkeerd hebt gezien, in welk groot wereldprobleem ook.’ Sindsdien is Stiglitz alleen nog maar politieker geworden in zijn uitspraken.

Je hebt inmiddels geheide Stiglitz-aanhangers en Stiglitz-tegenstanders. Die verklaarde tegenstanders, zo legt Stiglitz uit, zijn de reden dat hij in zijn jongste boek, geschreven samen met Harvard-hoogleraar overheidsfinanciën Linda Bilmes, niet te verstrekkende conclusies verbindt aan de cijfers die hij opdient. Hij wil voorkomen dat hij louter preekt voor eigen parochie, daar vindt hij het boek te belangrijk voor. ‘Ik wil de cijfers laten spreken.’

Probleem is wel dat cijfers, over het algemeen, weinig aantrekkelijk spreken. In tegenstelling tot zijn vorige twee bestsellers is De oorlog van $3 biljoen een nogal saai boek. Het centrale thema is helder en hadden de auteurs al eerder uitgewerkt in een wetenschappelijk artikel: de regering-Bush heeft niet alleen het volk misleid over de redenen om ten oorlog te trekken, maar weigert ook een eerlijke voorstelling te geven van de kosten. ‘The government misleads and miscalculates.’

In Amerika is het beeld bekend van toenmalig staatssecretaris van Defensie Paul Wolfowitz, die ten overstaan van het Congres zei dat deze oorlog zichzelf zal terugbetalen. Irak bezit zoveel olie, legde Wolfowitz uit, dat de winsten alle oorlogsinspanningen zullen dekken. Minder bekend is dat in dezelfde tijd de hoogste econoom in het Witte Huis, Larry Lindsey, de kosten schatte op zo’n tweehonderd miljard dollar. ‘Baloney,’ zei toenmalig minister van Defensie Donald Rumsfeld geïrriteerd. Onzin, kortom. Niet veel later kon Lindsey zijn biezen pakken.

Inmiddels overstijgen de kosten die de regering zelf opgeeft het bedrag van Lindsey aanzienlijk. Tegelijk vallen die officiële cijfers weer in het niet bij de uitkomsten van het onderzoek van Stiglitz en Bilmes. Zij proberen ook verborgen kosten mee te rekenen. Zoals de overheidsgelden die extra zijn uitgegeven als gevolg van de privatisering van het leger. Door privélegertjes als Blackwater in te schakelen die winstmaximalisatie tot doel hebben, is het weer moeilijker geworden – en dus kostbaarder – om militairen te rekruteren; bij Blackwater valt immers veel meer te verdienen.
Terwijl het aanbod soldaten niet stijgt. Stiglitz: ‘Dat is maar één voorbeeld van de vele redenen waarom deze oorlog zo duur heeft uitgepakt.’

Astronomisch bedrag
In het boek laten de auteurs zien hoe duur. Een eindeloze rij cijfers, schattingen en accountingregels komt daaraan te pas. Stiglitz en Bilmes leggen bijvoorbeeld uit hoe het leven van een soldaat op waarde is te schatten. Hoeveel krijgen de nabestaanden van de overheid en hoeveel had de gesneuvelde soldaat de rest van zijn leven nog kunnen verdienen? Hoeveel kost het om een voor altijd arbeidsongeschikte veteraan zijn leven lang een uitkering te betalen? En waarom betalen verzekeringen aanzienlijk meer uit voor een verkeersslachtoffer dan voor een gedode militair?

Tegelijk draaien Stiglitz en Bilmes hun hand niet om voor de macro-economische kosten van de oorlog: hoe groot is het deel van de olieprijsstijging dat te danken is aan de toenemende vraag uit China en India en hoeveel van die stijging is te wijten aan de Irakoorlog? Hoe groot is de impact van de olieprijsstijging op de Amerikaanse economie?

Telkens als de auteurs een mogelijk antwoord opdienen, gaan ze in hun schatting aan de voorzichtige kant staan om hun critici voor te zijn. Toch komen ze uiteindelijk uit op een astronomisch bedrag. Neem de drie biljoen (drieduizend miljard) dollar uit de titel van het boek. Je zou van dat bedrag alle kinderen ter wereld basisonderwijs kunnen geven – zes keer maar liefst. Het is tegelijk aanzienlijk meer dan het bedrag dat de Wereldbank zegt nodig te hebben om honger en ondervoeding wereldwijd uit te bannen. En ga zo maar door, want alleen in vergelijkingen krijgen dergelijke grote bedragen nog enige betekenis.

In een sessie voor het Congres in Washington zei Stiglitz dat het een schande is dat Bilmes en hij dit boek hebben moeten schrijven. ‘In een democratie is het jullie verantwoordelijkheid deze cijfers te achterhalen.’ Stiglitz neemt het ook de media kwalijk dat die niet wat meer hun best hebben gedaan de werkelijke kosten te achterhalen. Ze laten zich met een kluitje in het riet sturen.

‘Ik zal een voorbeeld geven. Op de website van het leger staan de aantallen slachtoffers. Dat zijn de getallen die de media geven, ook een respectabele krant als The New York Times. Maar wij kwamen er achter dat het minder dan de helft van de slachtoffers betreft. Het leger rekent onder die slachtoffers namelijk alleen zij die “in actie” zijn getroffen. Om de cijfers laag te houden, zijn voor die definitie strenge criteria opgesteld. Als een helikopter ‘s nachts neerstort – en ze vliegen ‘s nachts omdat het overdag te gevaarlijk is – dan zijn inzittenden gestorven in een verkeersongeluk. Die tellen ze niet mee. Of als het eerste voertuig in een konvooi op een mijn loopt, dan worden alleen de gewonden in die auto officieel geteld. Als er ook gewonden vallen omdat de tweede auto op de eerste is gebotst, wat voorkomt, dan tellen de gewonden uit de tweede auto als verkeersslachtoffers.’

Stiglizt heeft talloze van dergelijke voorbeelden. ‘De regering doet er alles aan,’ concludeert hij, ‘om de idée fixe levend te houden dat deze oorlog gratis is. Het is de eerste oorlog die volledig met de creditcard is betaald. Deze regering koos zelfs voor een belastingverlaging, de eerste in de geschiedenis van de Verenigde Staten die midden in een oorlog is doorgevoerd. Het voedde de suggestie dat de oorlog niets kost. Maar dat is natuurlijk onzin.’

Willem van Oranje
Zijn woede jegens de regering-Bush maakt onderdeel uit van Stiglitz’ ergernis over de economische politiek die het Witte Huis de afgelopen zeven jaar heeft gevoerd. Zelfs een portret van Willem van Oranje brengt hem op dat onderwerp. Hij ziet het hangen aan de muur van de fraaie bovenruimte in het Amsterdamse Ambassade Hotel, waar het gesprek plaatsvindt. Naast het portret hangt een slechte Rembrandtkopie. ‘De Oude Wereld versus de Nieuwe Wereld,’ zegt Stiglitz terwijl hij Van Oranje in de ogen kijkt, ‘ook dat is onder Bush’ bewind verdwenen. Ooit kwamen Europeanen naar Amerika omdat ze de rigide standenmaatschappij zat waren. Terecht hoopten ze dat in Amerika talent zich beter uitbetaalde. In Amerika was je afkomst minder belangrijk dan in Europa. Maar enkele jaren geleden was de sociale mobiliteit in Amerika voor het eerst lager dan in Europa.’

Economen meten sociale mobiliteit door te kijken naar het verschil in inkomen tussen ouders en kinderen op een en dezelfde leeftijd. Wie verdiende er meer op zijn veertigste? Dat verschil tussen ouders en kinderen blijkt in Amerika momenteel minder groot dan in Europa. Met andere woorden: in Europa gebeurt het vaker dat een dubbeltje verandert in een kwartje. ‘De Nieuwe Wereld is de oude geworden. Wist je dat als Hillary de verkiezingen had gewonnen, slechts een derde van de Amerikanen ooit een president had meegemaakt die niet Clinton of Bush heet? So much for social mobility. En wist je dat het modale inkomen in Amerika de afgelopen negen jaar alleen maar is gedaald? Terwijl de economie natuurlijk wel jaarlijks is gegroeid.’
Het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking is in Amerika wel gegroeid. Het modale salaris, de mediaan, is gedaald. Conclusie: alleen de groei in inkomen van de allerrijksten heeft het gemiddelde de afgelopen jaren omhooggetrokken.

Verontrustende irrationaliteit
Ook Stiglitz worstelt, net als veel Amerikanen, met de vraag waarom zoveel mensen in 2004 dan toch weer opnieuw op Bush stemden. Waarom ze, in andere woorden, tegen hun eigen portemonnee stemden. ‘Dat waarden van mensen vaak niets te maken hebben met geld, is natuurlijk niet slecht. Als ze hun eigen materiële geluk willen opofferen aan de bestrijding van de wereldwijde armoede of de opwarming van de aarde, dan sta ik aan hun kant. Maar wat ik verontrustend vind, is dat kiezers geen geïnformeerde keuze meer maken. Ze wegen verkeerde opties tegen elkaar af. Een helder voorbeeld daarvan vind ik de grote steun onder de bevolking voor het afschaffen van de estate tax, de successierechten die na de dood betaald moeten worden over grote familievermogens. Zelfs Warren Buffett en Bill Gates, enkele van de rijkste Amerikanen, waren tegen de afschaffing van die belasting, maar toch is het de Republikeinen gelukt om mensen, die niet eens in aanmerking komen voor het betalen van deze belasting, op te zetten tegen de death tax, zoals zij het noemen. Dat kun je een knappe prestatie noemen, maar ik vind het vooral verontrustend.’

Deze verontrustende irrationaliteit, die volgens Stiglitz voornamelijk het gevolg is van het maatschappelijk succes van zwak redenerende economen, beperkt zich niet tot Amerika. ‘In Europa zie je iets soortgelijks. Daar propageren economen en politici het allerslechtste uit het Amerikaanse model. Globalisering, zo is het argument, zou regeringen dwingen hun welvaartsstaat af te breken, om zo te kunnen blijven concurreren met opkomende economieën.

In werkelijkheid is het precies andersom. Juist door de aanwezigheid van een sociaal vangnet durven Europeanen risico’s te nemen. De beschermingsconstructies van de welvaartsstaat liggen aan de basis van het economische succes van Europa, dat zie je vooral in de Scandinavische landen. Tot overmaat van ramp versterkt dit verkeerde argument de angst voor de globalisering. Omdat die bezuinigingen in de publieke sector nodig zou maken, zie je dat burgers en politici kiezen voor politici die protectionistische maatregelen voorstaan. Daardoor krijgen ze het inderdaad slechter. De misplaatste angst voor de globalisering creëert een soort self-fulfilling prophecy. Mijn argument is: juist door bescherming te garanderen, is het politiek haalbaar om de economie relatief open te houden. Dat probeer ik Obama ook uit te leggen. Social protection without protectionism; dat zou de economische agenda van de Democraten moeten zijn.’

Door het dreigen met allerhande protectionistische maatregelen, maakt Amerika het zichzelf alleen maar moeilijker. ‘De staatsfondsen van opkomende economieën hebben de financiële reuzen Merril Lynch en Citigroup gered. Maar met de grote mond die wij hebben, denken de Chinezen en Saoedi’s volgende keer wel twee keer na voor ze dat opnieuw doen. Ze zullen meer compensatie eisen. Met andere woorden: voor onze politieke ondankbaarheid betaal je economisch. Met enorme tekorten en nul eigen besparingen heb je hun geld immers sowieso nodig. Tegelijkertijd houdt de FED (de Amerikaanse Centrale Bank) het geld voor Amerikanen nog altijd uiterst goedkoop, waardoor er geen enkele prikkel bestaat om te sparen. En de regering zit voorlopig vast aan de dure oorlog in Irak. Wie er straks ook president wordt, hij zal weinig ruimte tot manoeuvreren hebben, veel minder dan Bush tijdens de vorige economische inzinking in 2001. Geloof me, dit is werkelijk zorgelijkste tijd voor de Amerikaanse economie die ik in mijn leven heb meegemaakt.’

Geplaatst in VN van 5 juli 2008

Intro:

De bedachtzame bankier raakte uit de gratie en korte tijd later brak de kredietcrisis uit. Jan Kalff, oud-bestuursvoorzitter van ABN Amro en de belichaming van de bankier oude stijl, meent dat het één direct gevolg is van het ander. ‘Hebzucht en roekeloosheid liggen aan de basis van deze crisis.’

Tekst:

‘Het kwalijkste aan deze crisis is de schade aan het imago van het bankwezen.’ In de serre van zijn villa in Blaricum praat Jan Kalff met stevige verontwaardiging over het spel dat voornamelijk Amerikaanse banken hebben gespeeld. Hij ergerde zich de afgelopen jaren aan het roekeloze gedrag en aan de hebzucht, die het eerste fenomeen voedde. Snelle jongens vliegen snel uit de bocht.

In zijn eigen tijd als machtigste man van ABN Amro, was Jan Kalff het toonbeeld van de degelijke en bedachtzame bankier. Hoffelijk, betrouwbaar en gedistingeerd. ‘De onkreukbare’ noemden ze hem in de wandelgangen van zijn eigen bank. Voorzichtigheid en risicobeheersing stonden bij zijn beslissingen voorop. Saai vond hij een compliment. Een van zijn bekendste uitspraken uit die tijd luidt: ‘Er zijn meer banken groot geworden door fouten te vermijden dan door het heel goed te doen.’ En ook vandaag de dag ziet Kalff integriteit en professionaliteit als de pijlers van het bankwezen. Extra wrang dat het in de afgelopen jaren juist op die punten is misgegaan. ‘Een bank leeft van vertrouwen. En nu gaat het niet om een paar banken, maar om het aanzien van het hele bankwezen.’

Kalff is ook ‘verbaasd en teleurgesteld’. Hij had niet gedacht dat Amerikaanse banken, waar hij in zijn leven veel mee te maken heeft gehad, zich zo massaal zouden inlaten met het verkopen van ‘onethische producten’. Daarmee doelt hij op hypotheken waarvan de rente aanvankelijk laag is, maar in korte tijd snel oploopt. Zogenaamde ‘teaser mortgages’. Verkopers in Amerika verstrekten die ‘aan mensen die daar eigenlijk niet goed voor waren’, zoals Kalff het verwoordt. Ze vormden de aanzet tot de huidige crisis.

Afnemende meeropbrengst

Jan Kalff, die volgende maand 71 wordt, is ogenschijnlijk niets veranderd sinds hij acht jaar geleden afscheid nam bij ABN Amro. Even gesoigneerd, slank, en met een minstens zo geaffecteerde dictie als destijds. Jan Kalff is ook niet met pensioen. Hij vervult verschillende commissariaten en adviseursfuncties. Onlangs voerde hij als president-commissaris van Stork nog een bitter gevecht met twee hedgefondsen, Paulson en Centaurus, over het wel of niet opbreken van het bedrijf. Als president-commissaris van Hegemeijer zag hij durfondernemers komen en gaan. Zijn analyse van de huidige crisis is opvallend moreel geladen.

Kalff: ‘Niet alleen in de financiële wereld, maar in allerlei takken van de economie komt veel van de narigheid die we nu zien door de slechte effecten van hebzucht. Ik zag het al in de tijd dat ik nog bij de bank zat, maar inmiddels is het allemaal erger geworden: mensen die een miljoen hebben verdiend, zijn niet tevreden maar willen dat tweede miljoen. Als dat er eenmaal is, omdat ze geluk hebben of hard gewerkt, dan zijn ze nog niet blij. Dan willen ze echt dat vijfde miljoen hebben. Een van de belangrijkste drijfveren van geluk blijkt niet het absolute, maar het relatieve bezit van geld. Het is blijkbaar voor velen onverteerbaar om twee miljoen te hebben en te zien dat een ander in een vergelijkbare positie inmiddels aan het vijfde miljoen is begonnen. Voor mij persoonlijk geldt de oude economische wet van de afnemende meeropbrengst. Ik heb al die miljoenen niet nodig. Ik heb ze ook nooit gevraagd aan de commissarissen; het was goed wat ik verdiende. En dat was tamelijk bescheiden vergeleken met de beloningen van vandaag de dag.’

De bediening zet een kopje koffie op een bijzettafeltje met daarop de Avro-bode, een dvd over pianist Louis van Dijk (‘Chez Louis’) en de meest recente catalogus van de Tefaf, de jaarlijkse kunstbeurs in Maastricht. Vanuit de serre is er goed zicht op een keurig bijgehouden Franse tuin, met laaggeschoren hagen en symmetrische lijnen. We praten over de exorbitante optiepakketten van het management van grote bedrijven. In zijn tijd bij de bank was Jan Kalff altijd tegen al te buitensporige beloningen. Die slag heeft hij gemist, inmiddels zijn ze gemeengoed. Kalff voerde destijds een helder argument aan. Door enorme optie- en aandelenpakketten zijn medewerkers te veel aandacht en tijd kwijt aan het bestieren van de eigen centen.

Kalff nu: ‘Dat is zo. Als je eenmaal ruikt aan miljoenen, of je ziet de beurskoers oplopen van de aandelen waar jij opties op hebt, dan ga je al denken: ik ga een jacht kopen, of een tweede huis, of weet ik niet wat. Dat kan flink afleiden.’ De bonussen en aandelenopties hebben volgens Kalff ook bijgedragen aan het ontstaan van de kredietcrisis. ‘Ze hebben bankiers in de VS aangezet tot het nemen van onverantwoorde risico’s. Het gaat bij die beloningen tegenwoordig ook niet meer om een paar topmannen, maar om vele duizenden met inkomens die wij buitenproportioneel vinden en die het vermogen tot een correcte risico-inschatting aantasten. In mijn begintijd was de hele sfeer in het bedrijfsleven: je had een salaris en dat was het. Je was heel blij als je het jaar daarop een verhoging kreeg, maar dat hele zoeken naar meer geld, kende men nog niet zo. En je hebt in die bedrijfschandalen met Enron gezien waartoe het kan leiden. Gelukkig hoor je nu veel vaker stemmen die zich verzetten tegen extreme beloningen. Die zeggen: bij mij komen ze er niet in. Terecht, want zij die minder vragen… zouden die echt zoveel minder zijn? Ik vraag het me af.’

Kaboutertjes

Kalff, van huis uit jurist, vertelt graag over de ins en outs van bepaalde zakenbanken, over financiële producten en ‘securisaties’ die in de huidige crisis een belangrijke rol spelen. Maar hij kan ook middenin een technische beschouwing plotseling terugkeren bij eenvoudige, morele uitgangspunten. ‘In Amerika wordt wel gezegd: als je een te hoge hypotheek hebt genomen of de volledige aankoopsom van je huis hebt geleend, dan is het je eigen schuld als het misgaat. Dat vind ik kwalijk, want banken hebben een verantwoordelijkheid voor hun klanten. Sommige mensen bescherm je tegen henzelf. Ook uit eigenbelang. De olievlek van deze crisis spreidde zich uit toen de gespecialiseerde woninghypotheekbanken het risico van die subprime-leningen doorverkochten. De rating agency’s hebben vervolgens zitten slapen, of hebben zich laten ompraten, want die gaven deze producten ook nog eens hele mooie waarderingen. Terwijl iedereen weet dat een verhaal dat te mooi is om waar te zijn, ook niet waar is. Een toprating hebben en toch een hoog rendement? Kaboutertjes bestaan niet, dat blijkt maar weer. Maar de hebzucht om de machine aan de gang te houden was zo groot dat niemand de ogen meer open hield.’

De oud-bankier heeft ook een zekere weerzin tegen een te grote nadruk op de econometristische instrumenten van het vak. Hij vindt dat de top van het bankwezen soms de ‘eigen verantwoordelijkheid is vergeten’ toen ze in toenemende mate de kredietbeoordeling delegeerde. Zelf bemoeide hij zich met allerlei details. Medewerkers vonden soms plotseling een handgeschreven briefje, als Kalff extra informatie wilde, of een suggestie aan de hand deed.

‘Dat is misschien wel het enige voordeel van deze crisis. De afname van het overdreven vertrouwen in het wiskundige model bij het bepalen van risico’s. Een model kan wel zeggen dat een product veilig is, ofwel een triple A-rating heeft, maar je gezond verstand moet soms zeggen: dat kan niet. Als je bijvoorbeeld een hoop zwakke leningen bij elkaar doet, worden ze echt niet opeens allemaal goed. Wat je model ook voorrekent. Het is opmerkelijk dat bankiers zichzelf zo voor de gek hebben gehouden. Modellen zijn immers maar zo sterk als de assumpties die je er aan ten grondslag legt. Niet sterker. Er wordt geprobeerd gezond verstand totaal te vervangen door modellen. En dat is fout.

Econometristen staan soms te ver van de werkelijkheid. Weet je nog van LTCM? Een hedgefonds in Amerika dat onder leiding stond van voormalige economiehoogleraren, onder wie een nobelprijswinnaar. Die hadden via ingewikkelde constructies en enorme hefbomen met een klein eigen vermogen een portefeuille van meer dan tien miljard weten te creëren. Waanzinnig. Maar het ging wel fout.’ En behoorlijk fout. In de periode 1994-1998 haalde LTCM jaarlijks rendementen van veertig procent en daarna verloor het, in een maand, 1,9 miljard dollar. De FED van New York greep in om een wijdverbreide crisis van het systeem te voorkomen. Kalff: ‘Dat is tien jaar geleden, maar kennelijk is er onvoldoende van geleerd.’ Kalff vindt dat een bankbestuur zelf moet besturen. Hij kende alle producten waar ABN Amro geld mee verdiende. Dat is misschien een ouderwetse situatie, denkt hij, maar geen slechte.

Teleurgesteld

Van ABN Amro is inmiddels nagenoeg niets meer over. Royal Bank of Scotland, het Spaanse Santander en Fortis verdelen momenteel de inboedel. Kalff is flink teleurgesteld over het opbreken van ABN Amro. We praten over de analyse van Han de Jong, ook nu nog de chief-economist van ABN Amro. Die zei vorige maand in debatcentrum De Balie dat het bijzonder wrang is dat timing zo’n doorslaggevende rol heeft gespeeld. Als ABN Amro het iets langer had volgehouden, kun je volgens De Jong inmiddels concluderen, dan zou de bank nog bestaan. Sterker, dan zou de bank nu zelfs een relatief sterke positie hebben, omdat ze weinig van de ingewikkelde samengestelde pakketten in portefeuille had, met daarin de gewraakte subprime-leningen. De Jong: ‘Achteraf is het begrijpelijk dat de beurskoers van het aandeel ABN Amro achter bleef bij de concurrentie. Die zaten in de toen nog rendabele producten die later de narigheid hebben veroorzaakt. Maar als de zaak nu had gespeeld, waren de opkopers niet in staat geweest genoeg geld bijelkaar te harken om ABN Amro te kopen.’ Natuurlijk zijn er fouten gemaakt door de bank, erkent De Jong, maar dat is dan in een eerder stadium gebeurd, nog voordat de activistische aandeelhouder TCI een brief aan de leiding van de bank stuurde met het verzoek de boel op te splitsen en te verkopen. Kalff wil hierover niet ‘on the record’ zijn mening geven. Wel kan hij vertellen over zijn verbazing toen hij zag hoe lijdzaam de politiek toekeek naar de doodstrijd van ABN Amro. Tijdens het overnamegevecht vroeg Nout Wellink de politiek zelfs om bemiddeling. Tevergeefs. Kalff: ‘Al weken kon iedereen in de krant lezen hoe serieus de mogelijkheid was dat ABN Amro werd opgebroken. Niemand in Den Haag maakte zich daar werkelijk zorgen over. Als dan Wellink, heel verstandig, toch besluit daar aandacht voor te vragen, krijgt hij nul op het rekest.’ Balkenende wilde Wellink niet eens ontvangen. Kalff: ‘Boston Consulting Group kwam onlangs weer met een rapport over het grote belang van hoofdkantoren van grote bedrijven in Nederland. De overheid doet daarom ook haar best om die hoofdkantoren hier te krijgen of te houden. Daar ben ik het van harte mee eens, want de spin-off van hoofdkantoren is groot: advocaten, consultants, accountants, noem maar op. Zelfs voor het culturele leven van een stad als Amsterdam is het van belang.’ Het is wrang, meent Kalff, dat overheidsgeld hiervoor gereserveerd wordt, terwijl enige inspanning om ABN Amro intact te houden, niets had gekost. De overheid had niet hoeven dicteren, legt Kalff uit, maar gewoon hier en daar een duwtje kunnen geven. Een paar van de juiste mensen rond de tafel moeten krijgen. ‘Kijk, ABN Amro is niet zomaar een bedrijf.’ En Kalff wijst op de relatieve grootte van ABN Amro, die bij verkoop ongeveer twee keer zoveel opbracht als de huidige beurswaarde van Philips. ‘Met het verlies van ABN Amro gaat belangrijke infrastructuur verloren. In het internationale betalingsverkeer, in het kredietvak, in kennis, know-how; allemaal belangrijk voor het functioneren van een land.’

Zijn wij als klein land niet gedoemd om ons verre te houden van enige vorm van protectionisme, omdat de winsten van de grote Nederlandse bedrijven noodgedwongen in het buitenland worden gehaald?

‘Je moet dit niet in de sfeer trekken van protectionisme, van oranjegevoel of van buitenlanders buiten de deur houden. Dat is kennelijk door sommigen verkeerd begrepen. Het gaat erom dat Nederlandse bedrijfseconomische activiteit met grote toegevoegde waarde niet verloren mag gaan.

Activistische aandeelhouders

Als president-commissaris van Stork vocht hij een robbertje met enkele grote aandeelhouders. Tegelijk adviseert hij zelf investeringsmaatschappijen als HAL Investments en Amerikaanse investeerder JC Flowers. De laatste is mede-eigenaar van de Nederlandse zakenbank NIBC, de oude nationale investeringsbank. Opgevallend genoeg maakte Kalff deel uit van de commissie onder leiding van Morris Tabaksblat, die vijf jaar geleden een code opstelde waarin aandeelhouders meer macht krijgen. Juist met een aandeelhouder die zich activistisch gedroeg, is de ondergang van ABN Amro ingeluid. Heeft Kalff spijt van de code?

Kalff: ‘Nee. Je moet die code in historisch perspectief plaatsen. In de jaren zestig en zeventig is er binnen het bedrijfsleven macht verschoven naar de factor arbeid, naar de ondernemingsraden. De reactie die daarop kwam, gaf meer macht aan de commissarissen. Wij vonden in 2003 dat er meer invloed moest komen van de eigenaren, de aandeelhouders. Maar wij hebben ons onvoldoende gerealiseerd dat de aandeelhouders niet één vennootschaporgaan vormen. De raad van bestuur, de raad van commissarissen en de COR doen dat wel, maar dat geldt niet altijd voor de aandeelhouders, die soms bestaan uit groepen met uiteenlopende belangen: pensioenfondsen, particulieren met enkele geërfde aandelen die ze niet van plan zijn ooit te verkopen, hedgefondsen, pure speculanten. Vooral die laatsten hebben louter kortetermijnredenen. Ze gebruiken aandelen niet om een stukje van een onderneming in hun bezit te krijgen, maar puur en alleen om er zelf snel beter van te worden. En die groep is enorm gegroeid. In 2003, toen onze code verscheen, waren er nog nauwelijks activistische aandeelhouders. Dat is een recent fenomeen. De hedgefondsen die Ahold, Philips en Corporate Express op de nek zitten, die waren toen nog niet actief.’

‘Aandeelhouders zijn niet verplicht in het belang van de onderneming te denken, zoals een directie en de raad van commissarissen. Dat kan problemen opleveren waar de onderneming onder lijdt. Er zijn schrijnende gevallen, waarbij de aandeelhouders er zelf beter van werden, terwijl ze het bedrijf met een grote schuldenlast achterlieten. Dat kende je vroeger niet. Als aandeelhouders in het verleden niet hun zin kregen, was het ergste dat ze je aandeden: de verkoop van de aandelen. Vaker naar de rechter gaan lijkt me niet gewenst. Het vertraagt enorm en biedt te veel onvoorspelbaarheid. Ik denk dat er een marktmeester moet komen naar Brits voorbeeld. Dat heb ik ook in Den Haag voorgesteld. Een marktmeester die geschillen op de financiële markt kan oplossen. Die tijdig ingrijpt en stuurt. En daarmee spelregels geeft. Ik verwacht dat wij dat hier ook krijgen.’

Fatsoensgrens

Maar uiteindelijk komt het bedrijfsleven niet van het nieuwe, roekeloze kapitaal af, als oude fatsoennormen niet in ere worden hersteld. Maar komt dan ook de onkreukbare Kalff nooit in de verleiding? Als hij bijvoorbeeld bij HAL-investments nadenkt over mogelijke investeringen; ziet hij dan nooit Apax-achtige mogelijkheden? En adviseert hij daar dan tegen uit morele overwegingen? ‘Niet alleen ik, alle commissarissen bij HAL zouden dergelijke voorstellen afwijzen. Sterker, dat soort voorstellen bereiken ons nooit, want zo is het management van Hal niet. Het gaat in het bedrijfsleven niet louter en om alleen om je eigen portemonnee. Het gaat ook om de wijze van zaken doen. Je mág wel aan je eigen portemonnee denken. Sterker, je bent gek als je dat niet doet. Maar je moet niet alléén aan je eigen portemonnee denken. Er is ook nog zoiets als reputatie. Sommige streken kun je maar één keer leveren, want daarna is het uit met de goede naam. Bij Koninklijke Volker Wessels Stevin en bij Stork heb ik ook met private equity te maken gehad. En dan zie je dat er ook partijen zijn die wel oppassen om niet te ver te gaan. De meeste onder hen erkennen een fatsoensgrens.’

Is fatsoen de smeerolie van het economische mechaniek? ‘In zekere zin wel, ja. En van het in orde houden van het hele economische systeem. Maar begrijp me niet verkeerd: ik zie private equity en hedgefondsen niet als een reële bedreiging van het economische systeem. Het zijn toch altijd maar een paar die enorm veel aandacht van de media trekken. Die zijn smaakmakend, dat is het vervelende eraan. Toch denk ik dat uitwassen uiteindelijk gecorrigeerd zullen worden. Ik geloof in de vrije markt. Maar het is wel belangrijk je te realiseren dat de vrije markt niet alleen bestaat bij de gratie van vrijheid, het gaat ook om vertrouwen. En vertrouwen creëer je door verantwoordelijk gedrag. Alleen dan ben je de vrijheid waard.’ V

Intro: De nieuwste rage op de financiele markt: speculeren op de dood van Amerikaanse ouderen. Ook Nederlandse beleggers profiteren mee.Oudere Amerikanen zijn in razend tempo bezig de banden met de volgende generatie door te snijden. Dat blijkt uit de exponentiele groei van het aantal vermogende Amerikaanse zeventigplussers dat de eigen levensverzekering aan speculanten verkoopt. Of beter, de overlijdensrisicoverzekering. Die hadden ze afgesloten om nabestaanden te helpen wanneer door overlijden de financiele steun van ouderlijke huize plotseling zou wegvallen.

Vaak ver van hun kinderen, ergens in Florida of Arizona, nemen de Amerikaanse ouderen een voorschot op de toekomst. Liever nu cash in de hand dan dat het na hun dood bij nabestaanden belandt. Want als de overlijdensrisicoverzekering na hun dood bijvoorbeeld tien miljoen uitkeert, dan zal een speculant er nu zo’n achthonderdduizend tot een miljoen voor willen betalen. Hij neemt de premiebetalingen over en wacht tot de oudere sterft. Dan incasseert hij de beloofde tien miljoen. Hij neemt het ‘sterfterisico’. In dit voorbeeld (tien versus een miljoen) is dat de verwachte ‘looptijd’ vijf jaar. Ofwel de levensverwachting. Leeft de oudere korter, dan stijgt het rendement van de belegging tot boven de tien procent. Leeft de oudere veel langer, dan doet die de belegger de das om.

Meestal is het totale bedrag dat na overlijden wordt uitgekeerd een veelvoud van het bedrag dat de ouderen er bij leven voor krijgen. Beleggers staan daarom in de rij om mee te spelen op deze tweedehands markt. Natuurlijk kan de oudere de levensverzekering ook afkopen bij de verzekeraar, maar die betaalt er doorgaans vijfentwintig tot dertig procent minder voor dan een speculant.

Het aantrekkelijke van speculeren op de dood van Amerikaanse bejaarden is het relatief hoge rendement. Bovendien is de belegging rente- en conjunctuurongevoelig. Juist nu de beurskoersen onder druk staan, is het een aantrekkelijke gedachte dat de dood onherroepelijk is. Het aanbod is er, de vraag is er. In toenemende mate. Bedroeg de markt in 2005 nog tien miljard dollar, afgelopen jaar is die al gegroeid tot dertig miljard dollar. Ter vergelijking: dat is meer dan de totale economie van landen als Slovakije of Syrie. En honderdvijftien andere landen. Ook Nederlanders laten zich gelden op deze markt. Sterker, afgelopen jaar zag de Nederlandse markt in beleggingsproducten een doorbraak van de handel in tweedehands Amerikaanse levensverzekeringen. Nederlandse investeringen daarin waren afgelopen jaar goed voor zo’n half miljard euro. Zelfs een keurig pensioenfonds voor werknemers in de metaal- en elektrobranche, PME, maakte twee procent van zijn vermogen vrij – zo’n driehonderd miljoen euro – om mee te speculeren op de dood van vermogende Amerikaanse ouderen.

In enkele jaren, zo berekende de Wharton School of Business van de University of Pennsylvania, kan de markt wereldwijd zelfs groeien tot honderdtien miljard dollar. Tenminste, als Amerikaanse ouderen blijven inzetten op het heden, niet op extra geld voor de volgende generatie.

Aidsremmers

De markt in ‘life settlements’ heeft al eerder bestaan. In de jaren tachtig verkochten aidspatienten hun levensverzekering om medicijnen te kunnen betalen, of om nog enigszins comfortabel de laatste maanden door te komen van hun meestal kinderloze leven. Speculanten hapten gretig toe, omdat ze zeker waren van een spoedige dood van de polishouders. Tot de aidsremmers kwamen. De gevolgen voor beleggers waren dramatisch- zozeer, dat de onderhandse markt in levensverzekeringen bijna helemaal opdroogde. Pas aan het einde van de jaren negentig kwam de zaak voorzichtig weer op gang, dit keer met ouderen als belangrijkste leveranciers van de polissen.

Deze tweede keer leek de markt zich in stilte te ontwikkelen. Tot enkele maanden geleden, toen televisiepersoonlijkheid Larry King de financiele adviseurs van The Meltzer Group aanklaagde. De adviseurs hadden de vierenzeventigjarige CNN-presentator aangeraden zijn bestaande levensverzekering te verkopen en nog een andere af te sluiten om direct weer te verkopen. Voor de eerste verzekering kreeg King vijfhonderdvijftigduizend dollar, voor de tweede achthonderdvijftigduizend dollar. Maar King kreeg spijt en beweert inmiddels dat hem niet duidelijk genoeg is uitgelegd wat de verkoop van de levensverzekeringen voor hem betekende. Dat hij na twee keer verkopen, bijvoorbeeld, niet gemakkelijk meer een nieuwe levensverzekering zou kunnen afsluiten. Dat hij belasting moest betalen over de ontvangen bedragen, hoe hoog de commissie voor zijn adviseurs is, en dat de opkoper, Coventry One, een grote speler in de markt, niet wil vertellen aan wie een van Kings levensverzekeringen is doorverkocht. Vooral dat laatste leverde King enige sympathie op van journalisten en publiek. Hij weet niet wie er belang heeft bij zijn spoedige overlijden.

‘We weten niet of het een hedgefondsmanager is of een maffia-don,’ zei zijn advocaat Marshall Grossman.

Verzekeringsdeskundige Joseph M. Belth begrijpt de presentator. ‘Ik zou ook zenuwachting worden als iemand die ik niet ken een vordering van een paar miljoen dollar op mijn leven heeft. Zo iemand wil natuurlijk niet te lang wachten op zijn geld, en wil ook zeker niet te lang de premies blijven betalen.’

Ondanks de populariteit van doodsobligaties onder beleggers en vermogende ouderen, vertolkt Belth de ongemakkelijkheid van het grote publiek. Al voor de rechtszaak van King sprak zelfs het weekblad BusinessWeek, nou niet het lijfblad van de aandeelloze of marxistisch georienteerde tegenbeweging, van ‘death bonds’ en ‘het macaberste beleggingsinstrument dat Wall Street ooit heeft uitgevonden’. Het artikel in BusinessWeek verhaalt uitgebreid van enkele uitwassen. Zo heeft de winkelketen Wal-Mart levensverzekeringen afgesloten op hun medewerkers, zonder hun medeweten. Na hun dood zou niet aan nabestaanden, maar aan het bedrijf worden uitgekeerd. Twee handelaren in Los Angeles overtuigden de volledige parochie van een zwarte kerk in Los Angeles hun levensverzekeringen aan hen te verkopen. Die probeerden de twee handelaren vervolgens door te verkopen met een statistisch juiste, maar toch lugubere verkooppitch: de lage gemiddelde levensverwachting van zwarte mannen is nauwelijks verdisconteerd in de premies. Op die grond beloofden ze potentiele beleggers een rendement van vijfentwintig procent.

Verzekeraarsverzet

Mag je speculeren op de kans dat iemand overlijdt, vraagt het Verbond van Verzekeraars in Nederland zich af. Het antwoord op die vraag is eigenlijk vrij simpel. Ja, dat mag. Het gebeurt immers al jaren, in een andere, volstrekt legitieme markt. Pensioenfondsen en lijfrenteverzekeraars hebben net zo goed een financieel belang bij het zo vroeg mogelijk overlijden van hun klanten. Op de immoraliteit daarvan heeft vooralsnog niemand gewezen. Het Verbond van Verzekeraars bevestigt dat de markt in life settlements legaal is, maar wil er kennelijk toch afstand van nemen. Enig inzicht in deze nieuwe markt maakt dat ook begrijpelijk, maar niet uit moreel oogpunt. De verzekeraars voeden het onbehagen met dit nieuwe fenomeen omdat ze de enige werkelijke verliezers zijn. Een groot deel van de winst die levensverzekeraars maken, komt immers van het niet-uitkeren. Polissen belandden op de vuilnisbelt omdat ouderen in hun laatste jaren of maanden vergaten de premies te betalen, daartoe niet meer in staat waren, of omdat ze niet wisten van de mogelijkheid de verzekering af te kopen toen ze die niet meer nodig vonden. Doug Head, van de Amerikaanse Life Insurance Settlement Association beweert zelfs dat nog niet lang geleden maar liefst vijfentachtig procent van de levensverzekeringen nooit werd uitbetaald. De tweedehands markt heeft daar een plotseling einde aan gemaakt. Want speculanten zorgen natuurlijk wel voor uitbetaling.

Niet verwonderlijk daarom dat Henri Drost, hoofdredacteur van bedrijfsblad voor verzekeraars AssurantieMagazine, de handel snoeihard afwijst. ‘AFM, doe iets!’ schreef hij in een hoofdredactioneel commentaar. Navraag leert dat hij niet inzet op de vermeende immoraliteit van het spel. ‘Hoe eerder de dood intreedt, hoe hoger de winst van de belegger. Ik geef toe: dat geldt ook voor lijfrenteverzekeraars.’ Drost waarschuwt daarentegen voor de beloofde gouden bergen. Hij vermoedt zelfs een piramidespel. ‘Nederlandse aanbieders als Easy Life Invest, Double Benefit en Sothysa beloven rendementen met dubbele cijfers. Als iets te mooi is om waar te zijn, is het ook niet waar.’ En hij wijst erop dat de aanbieders van ‘life settlements’ in Amerika al vaker zwendelaars bleken.

Ze hebben inderdaad de schijn tegen, ook in Nederland. Hier was in de jaren negentig het bedrijf Mutual Benefits Corporation actief. De president-directeur, Peter Lombardi, werd twee jaar geleden veroordeeld tot twintig jaar celstraf. Hij had de levensverwachtingen van voormalige polishouders via frauduleuze medische keuringen aantrekkelijk laag ingeschat en was vervolgens overgegaan op een piramideconstructie: nieuwe beleggers leverden het kapitaal om reeds beloofde rendementen te betalen. Zo vervloog meer dan negenhonderd miljoen dollar.

Ook pleit het niet voor de tweedehands markt in levensverzekeringen dat Gerard van Santen zich ermee bezighoudt, via de vanuit Nederland opererende European Viatical and Life Settlements Association. Van Santen was eerder directeur van levensverzekeraar Vie d’Or. Dat bedrijf ging failliet en de elfduizend benadeelden, vertegenwoordigd in een stichting, wachten nog altijd op een schadevergoeding.

Schenkingsrecht

Wellicht zijn dat uitwassen. In het vaktijdschrift De Actuaris bevestigen drie medewerkers van de Autoriteit Financiele Markten dat er ‘economisch niets mis’ is met ‘life settlements en viaticale regelingen’ (de life settlements van terminale patienten, PvO). ‘Verzekerden willen een toekomstige uitkering liquide maken, terwijl beleggers kunnen profiteren van een sterftewinst.’ Dat Nederlanders hun levensverzekering niet verkopen, heeft met moraal niets te maken, maar komt door de aard van die verzekeringen. Zo zijn levenspolissen in Nederland vaak gekoppeld aan een huis om als vereiste extra zekerheid voor de bank te dienen. Daar kun je niet zomaar vanaf. Bovendien zou de fiscus de uitkeringen voor derden – in bezit van de tweedehands levensverzekering – kunnen belasten op basis van het schenkingsrecht, zo staat in De Actuaris te lezen. Nederlanders die verdienen met een Amerikaanse doodsobligatie doen dat belastingvrij.

Sterfterisico

Op zijn kantoor in het WTC-gebouw aan de Amsterdamse Zuidas legt de eerste Nederlandse aanbieder van Amerikaanse levensverzekeringen, ex-rechercheur Frank Laan, nog eens uit dat Nederlandse levensverzekeringen kapitaal opbouwen, tot zo’n twee a drie ton. De verzekeraar kan die uitkeren, ook bij leven. ‘Daar is geen handel in. In Amerika betaal je premie opdat nabestaanden bij overlijden financieel onafhankelijk zijn. Anders dan in Nederland gaat dat om grote bedragen, alleen uit te keren na sterfte.’

De werkwijze van Laans Quality Investments is opvallend transparant. Hij praat over de krachten waar hij vooralsnog succesvol tegenop bokst. In eerste instantie zijn dat natuurlijk de verzekeraars, die geen zin hebben in deze handel. Maar ook vermogensbeheerders strooien verkeerde geruchten rond, omdat zij zien hoe miljoenen worden onttrokken aan hun beleggingsportefeuilles. Laan, die slechts een inleg accepteert van boven de tweehonderdduizend euro: ‘Wij vissen in de vijver van professionele beleggers.’

Beleggers houden van samengestelde producten. Ook in deze markt is het aantrekkelijk te participeren in een fonds met levensverzekeringen van verscheidene vermogende Amerikanen. Daardoor wordt het ‘sterfterisico’ gespreid. Maar de prospectus die Laan meegeeft, laat zien dat het ook mogelijk is met een groepje beleggers te speculeren op de dood van een enkele Amerikaanse bejaarde, met een overlijdensrisicoverzekering van tien miljoen dollar. De inleg is 240.000 dollar en 400.000 dollar is het bedrag dat per deelnemer wordt uitgekeerd, uiterlijk op 1 oktober 2011.

Laan: ‘Soms hoef je niet vijf jaar te wachten. Wij garanderen een rendement van minimaal elf procent, maar vorig jaar was het vijfenzeventig procent, omdat er na vier maanden werd uitbetaald.’ Met andere woorden: na aankoop van zijn overlijdensrisicoverzekering hoefde de belegger nog maar vier maanden premie te betalen.

Medische keuring

Om verschillende redenen onderscheidt Laans bedrijf zich van zijn Nederlandse concurrenten. Zo is hij de enige die de beleggingen van zijn klanten herverzekert. Het risico dat de Amerikaan langer blijft leven dan de in zijn prospectus gestelde maximale ‘looptijd’, heeft hij ondergebracht bij een herverzekeraar. ‘Daarmee heb ik ook het ethische verhaal afgedekt.’ Laan bedoelt: de herverzekaar baalt als iemand langer dan verwacht blijft leven, niet hij of de Nederlandse belegger. Opvallender is nog wel dat Laan zonder aarzelen toegeeft dat de bomen niet tot in de hemel groeien. De hoge rendementen zullen op den duur verdwijnen. Laan: ‘De huidige aanbieders hebben het voordeel van de first mover.’ In andere woorden: de tussenhandel profiteert momenteel van een gat tussen vraag en aanbod. Ze zorgt ervoor dat er steeds vaker wordt uitgekeerd. Daarmee dwingt ze de verzekeraars niet alleen de premies te verhogen, maar ook de afkoopsom, waardoor de verzekeraar voorkomt al haar klanten te verliezen aan de tweedehands markt. Daar hebben de verzekeraars baat bij, want hoe hoger de kans dat polishouders tussentijds de polis beeindigen, hoe hoger de benodigde kasreserves. En geld in kas is vervelend: het rendeert niet tot nauwelijks. Als de verzekeraars de handel eenmaal in hun prijzen hebben verdisconteerd, zullen de extreme winsten van de derde partijen snel verdampen.

Herverzekerd of niet, de handel is niet zonder risico’s, ook niet in deze gouden dagen. Alle transacties gaan immers in dollars en die verliezen snel hun waarde ten opzichte van de euro. Een fundamenteler risico ligt in de levensverwachting, door een andere Nederlandse aanbieder wel ‘de achilleshiel’ van het product genoemd. Een Amerikaanse oudere die zijn levensverzekering in de verkoop doet, wat onder meer kan bij de zogenoemde Life Exchange, een speciaal daartoe in het leven geroepen beurs, is verplicht zich medisch te laten keuren. Zes grote instellingen hebben zich daarin gespecialiseerd en worden betaald door de tussenhandel. Deze zes instellingen bepalen de levensverwachting van de Larry Kings van de wereld. Beter: ze schatten ‘de geschatte looptijd’ van de verzekering. Het moge duidelijk zijn: de verzekerde heeft financieel belang bij een ‘slechte’ medische beoordeling. De handelaar idem dito. De belegger hoopt op een zo realistisch mogelijke keuring.

Dat is nog niet zo eenvoudig. De natte vinger biedt geen uitkomst, want wat voor jonge mensen geldt, gaat voor ouderen niet altijd op. Zo blijken rokers van tachtigplus een nagenoeg even hoge overlevingskans te hebben als nietrokers boven de tachtig. Een hoog cholesterolgehalte blijkt op hoge leeftijd zelfs een pre – statistisch gezien – voor een nog langer leven. Hetzelfde geldt voor zwaarlijvigheid.

En er is nog iets. Sociaal-economische omstandigheden zijn cruciaal voor het verlengen van de leeftijd: niet voor niets sterven mensen in rijke landen later dan in arme. Op het moment dat een oudere zijn levensverzekering verkoopt, stijgen zijn sociaal-economische omstandigheden significant. Dus groeit de kans dat hij het langer uithoudt, wat natuurlijk vervelend is voor de nieuwe bezitters van diens levensverzekering.

De solidariteit tussen de generaties staat intussen onder druk, alle retoriek in de politiek over familiewaarden ten spijt. Een veelzeggend bericht dat een internationaal persbureau onlangs verspreidde: gemeentelijke begraafplaatsen in Amerika klagen steeds vaker dat kinderen niet bereid zijn de begrafenis van hun ouders bij te wonen. Laat staan dat ze ervoor willen betalen. Door hun overlijdensrisicoverzekering al bij leven te toucheren, lijken de Amerikaanse ouders hun kinderen met gelijke munt terug te betalen.

Wellink is er eerlijk over: de toezichthouder heeft de greep op de banken allang verloren en vindt dat niet zo erg. Hij wilde de banken in hun onnavolgbare, ofwel innovatieve handelen niet beknotten. Rienk Kamer wijst erop dat de Amerikaanse centrale bankier Ben Bernanke zich onlangs een cursus nieuwe financiën liet aanmeten door enkele leiders van de grootste hedge-funds van Amerika. Kamer: ‘Hij had geen flauw idee wat die jongens aan het doen waren! Veel van de huidige paniekerige beslissingen hebben met die onwetendheid te maken.’

Ook Jan Kalff zegt: ‘Een hoop ingewikkeld gedoe zal worden teruggedraaid en dat is maar goed ook.’ Kees Vendrik, Tweede Kamerlid voor Groen­Links, maakt de vergelijking met 1929. Ook toen vertrouwden banken elkaar niet meer. ‘Destijds was de crisis voor Franklin D. Roose­velt aanleiding om alle financiële instellingen van elkaar te scheiden. Elke instelling kon nog maar één bepaalde dienst verlenen: óf je was een handelsbank, óf een investeringsbank, óf een verzekeraar. Het argument: als er fik uitbreekt in de ene sector, slaat die niet over naar de andere. Nederland volgde met een soortgelijk, zogenaamd “structuurbeleid”. Maar in de jaren tachtig van Reagan en Thatcher werd het losgelaten. In Nederland brak Onno Ruding de schotten af, waarna je al die grote fusies hebt gekregen. Denk maar aan ING en Nationale Nederlanden. Door de enorme interbancaire wereld die sindsdien is ontstaan, is het uitgesloten dat de brand zich nu beperkt tot een deelsector. Iedereen raakt besmet, een verschijnsel dat we vijftig jaar niet hebben gezien.’ <BR>Witteloostuijn: ‘Die analyse klopt wel, want in het verlengde daarvan ligt de vrijheid die de financiële instellingen kregen in het nagenoeg gratis genereren van liquiditeit. Van geld. <BR><BR>Regelgeving om er iets aan te doen, druiste tegen de tijdgeest in. Dus ontstonden er steeds ondoorzichtiger ingewikkelde financiële producten, en manieren om het risico van de balans van een bank te halen. En het controleverlies groeide. De fraude van die Fransman bij de Société Générale staat niet op zichzelf. Het is een extreme illus­tratie van een probleem dat de hele financiële wereld teistert.<BR><BR>De ellende die we nu gaan meemaken, was onvermijdelijk. Er zitten weeffouten in de structuur en die moeten eruit. Aan symptoombestrijding hebben we niets. Het zou goed zijn als er nu een flinke recessie komt. En niet een kleintje, want zachte heelmeesters maken stinkende wonden.’

Met medewerking van Thijs Broer en Thijs Niemantsverdriet